بیش فعالی کودکان یا اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) یکی از اختلالات رشدی عصبی است که معمولاً از دوران کودکی آغاز میشود و میتواند بر تمرکز، کنترل رفتار، عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی کودک تأثیر بگذارد. مهم است بدانیم که هر کودک پرانرژی یا کمتمرکزی لزوماً به ADHD مبتلا نیست. در اختلال بیشفعالی، نشانهها معمولاً مداوم هستند، در موقعیتهای مختلف دیده میشوند و در عملکرد روزمره کودک اختلال ایجاد میکنند.
علائم بیش فعالی در کودکان چیست؟
علائم ADHD در همه کودکان یکسان نیست. ممکن است در یک کودک مشکل اصلی بیتوجهی باشد، در کودک دیگری بیشفعالی و رفتارهای تکانشی بیشتر دیده شود و برخی کودکان ترکیبی از این نشانهها را تجربه کنند.
نشانههایی که ممکن است در کودکان مبتلا به ADHD مشاهده شوند عبارتاند از:
- دشواری در حفظ توجه و تمرکز روی فعالیتها
- فراموش کردن کارها یا وسایل مورد نیاز
- دشواری در دنبال کردن دستورالعملها و تمام کردن تکالیف
- حواسپرتی مکرر
- مشکل در برنامهریزی و نظم دادن به فعالیتها
- تحرک زیاد در موقعیتهایی که انتظار میرود کودک آرام باشد
- صحبت کردن بیش از حد
- دشواری در منتظر ماندن برای نوبت
- قطع کردن صحبت یا فعالیت دیگران
- انجام برخی کارها بدون فکر کردن به پیامد آنها
وجود چند مورد از این رفتارها بهتنهایی برای تشخیص بیش فعالی کودک کافی نیست. بسیاری از کودکان در دورههایی از رشد خود بیقرار، پرانرژی یا کمتمرکز هستند. در ADHD، شدت، تداوم و تأثیر این رفتارها بر زندگی کودک اهمیت زیادی دارد.
انواع بیش فعالی در کودکان
ADHD میتواند با الگوهای متفاوتی از علائم ظاهر شود. در برخی کودکان نشانههای بیتوجهی غالب هستند و کودک ممکن است بیشتر حواسپرت، فراموشکار یا بینظم به نظر برسد. در گروه دیگری، بیشفعالی و تکانشگری برجستهتر است؛ یعنی کودک ممکن است تحرک زیادی داشته باشد یا برای کنترل رفتار و منتظر ماندن مشکل داشته باشد.
در برخی کودکان نیز هر دو گروه از نشانهها یعنی بیتوجهی و بیشفعالی/تکانشگری در کنار یکدیگر دیده میشوند. به همین دلیل، تصور اینکه کودک مبتلا به ADHD حتماً باید دائماً در حال حرکت باشد، تصور دقیقی نیست.
علت بیش فعالی کودکان چیست؟
ADHD را نمیتوان به یک علت واحد نسبت داد. پژوهشهای علمی نشان میدهند این اختلال ماهیتی رشدی و عصبی دارد و عوامل مختلفی میتوانند در شکلگیری آن نقش داشته باشند. تحقیقات جدید نیز تفاوتهایی را در ارتباط میان برخی نواحی مغزی در کودکان و نوجوانان دارای ADHD بررسی کردهاند.
بنابراین بهتر است بیش فعالی کودک صرفاً نتیجه «تربیت نادرست»، «شیطنت زیاد» یا «لجبازی» تلقی نشود. چنین برداشتهایی ممکن است باعث شود نیازهای واقعی کودک نادیده گرفته شوند.
تفاوت کودک پرانرژی با کودک بیش فعال
یکی از سؤالات رایج والدین این است که «از کجا بفهمیم کودکمان بیش فعال است یا فقط انرژی زیادی دارد؟»
تفاوت اصلی را نمیتوان تنها با میزان تحرک مشخص کرد. متخصص هنگام ارزیابی به مواردی مانند مدتزمان وجود علائم، شدت آنها، سن کودک، شرایط رشد و میزان تأثیر نشانهها بر عملکرد کودک توجه میکند.
برای تشخیص ADHD، مشکلات باید صرفاً محدود به یک موقعیت خاص نباشند. ارزیابی معمولاً اطلاعات مربوط به رفتار کودک در محیطهای مختلف، از جمله خانه و مدرسه، را در نظر میگیرد. همچنین باید احتمال وجود عوامل یا مشکلات دیگری که میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند بررسی شود.
بیش فعالی چه تأثیری بر کودک دارد؟
ADHD در صورت ایجاد اختلال قابل توجه میتواند حوزههای مختلف زندگی کودک را تحت تأثیر قرار دهد. مشکلات تمرکز ممکن است انجام تکالیف و یادگیری را دشوار کند و تکانشگری یا مشکل در رعایت نوبت نیز گاهی بر روابط کودک با همسالان و اعضای خانواده اثر میگذارد.
آکادمی اطفال آمریکا اشاره میکند که ADHD میتواند بر عملکرد تحصیلی، سلامت و تعاملات اجتماعی کودکان تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
در چنین شرایطی، سرزنش مداوم کودک یا نسبت دادن رفتارهای او به تنبلی و بیمسئولیتی معمولاً راهکار مناسبی نیست. شناخت دقیق مشکل میتواند به والدین و کودک کمک کند راهکارهای مؤثرتری برای مدیریت شرایط پیدا کنند.
تشخیص بیش فعالی کودکان چگونه انجام میشود؟
برای ADHD یک آزمایش ساده یا یک نشانه واحد که بهتنهایی تشخیص را قطعی کند وجود ندارد. ارزیابی تخصصی شامل بررسی دقیق نشانهها، سابقه رشد و رفتار کودک و تأثیر مشکلات بر عملکرد روزمره اوست.
در فرایند ارزیابی ممکن است اطلاعات والدین، معلمان و سایر افرادی که با کودک تعامل مستمر دارند مورد توجه قرار گیرد. همچنین متخصص بررسی میکند که آیا مشکلات دیگری مانند اختلالات اضطرابی، مشکلات خلقی، اختلالات یادگیری یا مشکلات خواب وجود دارند یا خیر.
به همین دلیل، تشخیص ADHD بهتر است توسط متخصص واجد صلاحیت و پس از ارزیابی جامع انجام شود و نباید تنها بر اساس مشاهده چند رفتار یا نتیجه یک آزمون اینترنتی درباره کودک نتیجهگیری کرد.
درمان بیش فعالی کودکان
برای مدیریت ADHD روشهای مؤثری وجود دارد و برنامه درمانی باید متناسب با سن، شدت علائم، نیازهای کودک و شرایط خانواده انتخاب شود. مداخلات رفتاری و آموزش والدین میتوانند بخش مهمی از درمان باشند و محیط مدرسه نیز ممکن است در برنامه مدیریت ADHD نقش داشته باشد. در برخی کودکان، متخصص ممکن است درمان دارویی را نیز در نظر بگیرد.
برای کودکان پیشدبستانی، راهنمای بالینی آکادمی اطفال آمریکا بر مداخلات رفتاری مبتنی بر آموزش والدین و/یا معلمان بهعنوان رویکرد اولیه تأکید دارد. در سنین بالاتر نیز بسته به شرایط کودک، ترکیبی از مداخلات رفتاری، حمایتهای آموزشی و درمان پزشکی ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.
نوع درمان برای همه کودکان یکسان نیست و تصمیمگیری درباره درمان دارویی نیز باید توسط پزشک انجام شود.
والدین چگونه میتوانند به کودک بیش فعال کمک کنند؟
نقش والدین در مدیریت ADHD بسیار مهم است. ایجاد برنامه روزانه نسبتاً منظم، تقسیم فعالیتهای دشوار به مراحل کوچکتر، مشخص کردن قوانین ساده و قابل فهم، تقویت رفتارهای مطلوب و همکاری با مدرسه میتواند به کودک کمک کند.
همچنین بهتر است والدین به جای تمرکز دائمی بر اشتباهات، تواناییها و موفقیتهای کودک را نیز ببینند. هدف مدیریت ADHD این نیست که شخصیت یا انرژی کودک تغییر کند؛ هدف این است که کودک مهارتهای لازم برای مدیریت توجه، رفتار و فعالیتهای روزمره را بهتر یاد بگیرد.
چه زمانی باید برای بیش فعالی کودک به متخصص مراجعه کنیم؟
اگر بیتوجهی، بیشفعالی یا رفتارهای تکانشی کودک برای مدت قابل توجهی ادامه پیدا کردهاند و بر تحصیل، روابط خانوادگی، ارتباط با همسالان یا فعالیتهای روزمره او اثر گذاشتهاند، ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد.
تشخیص زودهنگام و دریافت حمایت مناسب میتواند به مدیریت بهتر نشانهها و بهبود عملکرد اجتماعی و هیجانی کودک کمک کند.
جمعبندی
بیش فعالی کودکان یا ADHD تنها به معنای شیطنت و انرژی زیاد نیست. این اختلال میتواند با مشکلات توجه، بیشفعالی و تکانشگری همراه باشد و در برخی کودکان بر عملکرد تحصیلی، روابط و زندگی روزمره تأثیر بگذارد. تشخیص دقیق نیازمند ارزیابی تخصصی است و با استفاده از روشهای درمانی و حمایتی مناسب میتوان به کودک و خانواده برای مدیریت بهتر نشانهها کمک کرد.
در مرکز تخصصی مشاوره ازدواج و خانواده آژین، ارزیابی و خدمات روانشناختی با هدف شناخت دقیقتر مشکلات و انتخاب مسیر مناسب برای کمک به کودکان و خانوادهها انجام میشود.